Υλικά-αγαθά που (δια)χωρίζουν. Στρατής Πανταζής

img_5372

Υλικά-αγαθά που (δια)χωρίζουν

Στρατής Πανταζής για την έκθεση Golden Aid, της Ελεάννας Μπαλέση

To έργο της Ελεάννας Μπαλέση περιλαμβάνει μία σειρά εφήμερων υλικών και αντικειμένων καθημερινής χρήσης, τα οποία ανασυνθέτει για να τους δώσει πνοή και να τα μετατρέψει σε έργα τέχνης. Το ενδιαφέρον της δεν εστιάζεται απλά στη χρήση αυτούσιων και έτοιμων υλικών, αλλά αυτό που την αφορά είναι η σύνδεσή τους με τον εφήμερο χαρακτήρα της πραγματικότητας, ο οποίος επίσης λειτουργεί ως υλικό και αφορμή για την σύνθεση του κάθε έργου της.

Προς αυτή την κατεύθυνση δουλεύει με συνέπεια και επιμονή για την πρώτη της ατομική έκθεση με τίτλο Golden Aid στο Art Wall Project Space, στην οποία παρουσιάζει την πρόσφατη δουλειά της που πραγματεύεται κυρίως την άνιση κατανομή του πλούτου, το μόχθο για ένα καλύτερο αύριο, αλλά και την γενικότερη κρίση που χαρακτηρίζει την εποχή μας, σε οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και ηθικό επίπεδο. Ενσωματώνοντας στα έργα της υλικά κυρίως αγορασμένα από τα παλιατζίδικα και τα μαγαζιά της περιοχής γύρω από την οδό Αθηνάς όπως πιρούνια, συρματόπλεγμα, ένα οικοδομικό καρότσι, μία πλαστική υδρόγειος, ψωμί, ρεβύθια, και σιτάρι, συνειρμικά μας οδηγεί προς τα ζητήματα που θέλει να αγγίξει. Η νεοφιλελεύθερη αντίληψη που πηγάζει από τη Δύση και έχει απλωθεί σε όλον τον κόσμο διαρκώς πυροδοτεί την κοινωνική ανισότητα, τη φτώχεια, την ανεργία, την ανασφάλεια, την περιθωριοποίηση, τον κοινωνικό αποκλεισμό, την αποσυλλογικοποίηση, τη βία, το ρατσισμό (κοινωνικό και θρησκευτικό), τις ακραίες πολιτικές συμπεριφορές, την εκμηδένιση της ανθρώπινης ζωής, του πνεύματος και της κριτικής σκέψης. Παράλληλα βασικές αξίες, όπως η δημοκρατία, η δικαιοσύνη, η ελευθερία, η αλληλεγγύη και η ισότητα, τις οποίες ο άνθρωπος κατάκτησε μέσω των αγώνων του αμφισβητούνται και καθημερινά ανατρέπονται.

Η άνιση κατανομή του παραγόμενου πλούτου εις βάρος της μεσαίας τάξης, με αποτέλεσμα την υποβάθμισή της δημιουργεί εμπόδια και καθηλώνει τα όνειρα, τις προσδοκίες, τα σχέδια ζωής και τις ελπίδες, ενώ παράλληλα φέρνει στην επιφάνεια απογοητεύσεις, βάσανα, απελπισίες, ζηλοφθονίες, οργή και συγκρούσεις. Στο έργο Εκπαίδευση, 2016, ο θεατής καλείται να μετρήσει τις χάντρες από εκκλησιαστικό κερί στο αριθμητήριo, οι οποίες συμβολίζουν τις χαμένες ανθρώπινες ψυχές που πλέον στις μέρες μας αποτελούν ένα απλό νούμερο, και μαζί με αυτές τα όνειρα και τις προσδοκίες τους. Προς την ίδια κατεύθυνση κινείται και το έργο της με τίτλο Κορυφή τοίχου, 2016. Ο τοίχος αναρρίχησης με λαβές ψωμιού συμβολίζει τον μοναχικό δρόμο προς την κορυφή πατώντας επί πτωμάτων. Για την καλλιτέχνη, το ψωμί, ένα υλικό οργανικό που χρησιμοποιείται ως readymade, συνδέεται με το ανθρώπινο σώμα, μία συσχέτιση που συναντάμε στη χριστιανική παράδοση: ο Ιησούς πρόσφερε ψωμί στους μαθητές του στο Μυστικό Δείπνο, ως σύμβολο του Σώματος του, το οποίο μετά θυσίασε για τη σωτηρία της ανθρωπότητας. Το σημείο της κορυφής, του τέρματος, είναι ένα ουτοπικό σημάδι καθώς όλες οι εύθραστες λαβές, τα πατήματα από κομμάτια ψωμιού, δεν μπορούν να στηρίξουν και να βοηθήσουν τον «αναρριχητή», απεικονίζοντας τη στέρηση βασικών αγαθών, όπως το ψωμί, από περισσότερους ανθρώπους, και κατ’επέκταση το αναφαίρετο δικαίωμα για μια αξιοπρεπή ζωή.

Το ζήτημα δεν είναι η ύπαρξη των πλουσίων, αλλά η κατάχρηση του πλούτου τους σε βάρος της μεσαίας τάξης και των κατώτερων στρωμάτων. Άλλωστε, όπως παρατηρούν ο Karl Marx και ο Friedrich Engels στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» (1848), στην ιστορία της ανθρώπινης κοινωνίας υπήρχαν πάντα ανισότητες και ταξικοί αγώνες που κατέληγαν στον επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή στην κοινή καταστροφή των αντιμαχόμενων τάξεων. [1] Στην κρίση που βιώνουμε, παρατηρούνται προσπάθειες για αλλαγές, οι οποίες εκφράζονται είτε μέσω ακραίων αντιδράσεων όπως τρομοκρατικών ενεργειών, ρατσιστικών συμπεριφορών είτε μέσω πιο ήπιων μορφών όπως των απεργιών, της δημιουργίας ακτιβιστικών ομάδων, της τέχνης και ακόμα μέσω της απλής έκφρασης της καθημερινής δυσαρέσκειας των πολιτών. Αυτή η ανάγκη για αλλαγή εκφράζεται στο έργο Φούσκα, 2016 με την παγιδευμένη πλαστική υδρόγειο μέσα στο κλουβί σε σχήμα Χριστιανικού ναού. Ο πλανήτης ασφυκτιά μέσα στον κλοιό του Δυτικού κόσμου και αυτό εκφράζεται απροκάλυπτα πλέον με την έξαρση του ισλαμικού εξτρεμισμού.

Τα φτερά μπλεγμένα πάνω στο αγκαθωτό συρματόπλεγμα αποτελούν το απομεινάρι μίας προσπάθειας σωριάσματος των ορίων και εμποδίων, όσο αιματηρή και επίπονη και αν είναι αυτή. Η ανάγνωση αυτή του έργου Το τσίμπημα, 2016 προκύπτει από τη συγγενή προσέγγιση της Μπαλέση στα γραφόμενα του Νίκου Καζαντζάκη, ο οποίος στην Ασκητική (1927) τονίζει ότι: «Ο νους βολεύεται, έχει υπομονή, του αρέσει να παίζει· μα η καρδιά αγριεύει, δεν καταδέχεται αυτή να παίξει, πλαντάει και χιμάει να ξεσκίσει το δίχτυ της ανάγκης». [2] Επίσης το έργο εκφράζει τις ενέργειες του ανθρώπου να κατακερματίσει την ανισότητα, που δυστυχώς καταλήγουν να είναι προσπάθειες απελπισίας, που συνεχίζουν να αιωρούνται χωρίς αποτέλεσμα. [3] Αυτή η απόπειρα κατάλυσης επίσης διακρίνεται στο έργο Ανοικοδήμηση, 2016 με το οικοδομικό καρότσι γεμισμένο σιτάρι. Η Μπαλέση θεωρεί το καρότσι ως μέσο μεταφοράς ανθρώπινων ψυχών (σιτάρι/κόλυβα για την ανάπαυση των ψυχών) και συγκεκριμένα βάζει την ψυχή στο ίδιο επίπεδο με τα οικοδομικά υλικά, διότι χάνει τη μοναδικότητα και ζωτικότητά της, γίνεται ένα βαρύ άψυχο υλικό. Το έργο όμως μπορεί να ερμηνευτεί και ως το γκρέμισμα του υλικού κόσμου σε μία προσπάθεια, δύσκολη και χρονοβόρα, να χτιστεί ένας νέος, ανθρώπινος κόσμος, όπου η ψυχή, το άυλο και το πνευματικό είναι το κέντρο και η βάση.

Οι λόγοι που καθορίζουν για τον καθένα από εμάς το πού θα αφιερώσει το χρόνο του είναι προσωπικοί, όπως επίσης και το τι θεωρεί σημαντικό. Τα έργα της Χρυσά οδοντο-στοιχεία, 2016 και Good Taste, 2016, θέτουν τα ερωτήματα: τι ειναι τελικά πολύτιμο και πώς το πολύτιμο διαμορφώνεται και προσαρμόζεται στις ζωές διαφορετικών κοινωνικών στρωμάτων; Τα χρυσά ρεβύθια μέσα στις προθήκες αντικατοπτρίζουν είτε τη βασική ανάγκη για φαγητό και μεταμορφώνονται σε είδος προς εξαφάνιση, αντικείμενα μουσειακά, είτε λειτουργούν ως πολύτιμα χρυσά αντικείμενα/δόντια (πλούτος), του οποίου η κατάκτηση αποτελεί στόχο ζωής. Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και το δεύτερο έργο, ο τίτλος του οποίου στην αγγλική γλώσσα σημαίνει καλή γεύση και καλαισθησία. Τα πιρούνια, τα οποία έχουν μετατραπεί σε χτενάκια μαλλιών και τοποθετηθεί μέσα σε κασετίνα, αποκτούν δύο ερμηνείες/όψεις: της βασικής ανάγκης (τροφή) και της πολυτέλειας (αισθητική).

Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή για να μην παρασυρθεί κανείς από την αμεσότητα και την απλότητα των έργων της Μπαλέση. Στόχος τους δεν είναι να δώσουν μία απάντηση ή λύση στο πρόβλημα της κοινωνικής ανισότητας και της γενικότερης κρίσης, αντιθέτως λειτουργούν ως αφορμή για την ανάπτυξη του διαλόγου, της αναζήτησης και της κριτικής σκέψης (διαλεκτικής), στοιχεία απαραίτητα, σύμφωνα με τον θεωρητικό και φιλόσοφο Herbert Marcuse, για να ξεφύγει ο άνθρωπος από την κυρίαρχη σκέψη και συμπεριφορά που αρχικά θα έχει θετικό αντίκτυπο σε ατομικό επίπεδο και κατ’επέκταση θα συμβάλει εποικοδομητικά στη μεταμόρφωση και το μετασχηματισμό της κοινωνίας. Στην κρίση, ως κατάσταση και ως έννοια, υποφώσκει η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης διότι κατά τη διάρκειά της συνυπάρχει ο κίνδυνος με την ελπίδα. [5] Αποτελεί το στάδιο ή την φάση, στην οποία ο άνθρωπος μέσω της διαλεκτικής, μπορεί να κάνει την υπέρβαση από το σκοτάδι στο φως.

Και ο τίτλος της έκθεσης περιέχει ένα λογοπαίγνιο: παντρεύει τη λέξη golden (χρυσός) που παραπέμπει στον Χρυσό Αιώνα του Περικλή (Golden Age) με τη λέξη aid που συνειρμικά θυμίζει τις πρώτες βοήθειες (first aid). Συνδυάζοντας δύο καταστάσεις αντίθετες, την υλική/ υλιστική πολυτέλεια και την άνθιση του πνεύματος, του πολιτισμού, της δημοκρατίας με την έλλειψη βασικών αναγκών και βοήθειας, ξυπνάει διάφορα ερωτήματα και κρίσεις σχετικά με το τι είναι τελικά πολύτιμο σε προσωπικό, συλλογικό και κοινωνικό επίπεδο. Άλλωστε καθήκον του καλλιτέχνη είναι να παράγει κρίσεις, ακόμα και εκεί που δεν υπάρχουν. Χρέος του είναι να δίνει νέες ερμηνείες, και το πνεύμα του να είναι ανήσυχο. Σαφώς και δεν είναι αυτός που θα δώσει λύσεις μέσα από το έργο του, αλλά είναι αυτός που με αφορμή την οποιαδήποτε μορφή κρίσης, θα δώσει ερεθίσματα για την αλλαγή και τη δημιουργία νέων δομών σε πολιτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο.[6]

O Stephen Hawking, στο άρθρο του στην εφημερίδα Guardian, θέτει ορισμένα ερωτήματα σχετικά με τους λόγους που η πλειοψηφία των Βρετανών ψήφισε την έξοδο του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ναι μεν επικεντρώνονται στην απόφαση των Βρετανών, αλλά παρόλα αυτά είναι καίρια και καταλυτικά, σε ευρωπαϊκό αλλά και παγκόσμιο επίπεδο, γιατί αφορούν όλους μας, και στην προκειμένη περίπτωση, αντικατοπτρίζουν σε έναν πολύ μεγάλο βαθμό της ανησυχίες που διέπουν το έργο της Μπαλέση. Ο κορυφαίος φυσικός διαπιστώνει ότι οι πολίτες έχουν αρχίσει να αμφισβητούν την αξία του καθαρού πλούτου και διερωτάται: Έχουν σημασία τα χρήματα; Μας κάνει τελικά ο πλούτος πλούσιους; Τελικά μήπως η γνώση και οι εμπειρίες είναι πιο σημαντικές και ουσιώδεις από τα χρήματα; Μπορεί η περιουσία να σταθεί εμπόδιο στην ικανοποίησή μας; Τελικά μας ανήκει πραγματικά κάτι ή απλά είμαστε παροδικοί φύλακες και δέσμιοι των υλικών αγαθών;[7]

Σημειώσεις

1. Karl Marx, Friedrich Engels, Το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, Αθήνα, Εκδόσεις Θεμέλιο, 1999.
2. Νίκος Καζαντζάκης, Ασκητική, (πρώτη φορά εκδόθηκε το 1927 στο αθηναϊκό περιοδικό Αναγέννηση). Αθήνα, Εκδόσεις Καζαντζάκη, 2009.
3. Ελεάννα Μπαλέση, σε email προς τον συγγραφέα, 7 Ιουνίου 2016.
4. Herbert Marcuse, One-Dimensional Man, πρώτη έκδοση το 1964, London, Routledge, 2002.
5. Από την έννοια κρίνειν προέρχονται οι έννοιες κρίσις, κριτική, κρίσιμος, κριτήριον, κ.λπ. Για περισσότερες λεπτμέρειες, Σκεύος Παπαϊωάννου, «Για μια κοινωνική οικονομία και κοινωνική πολιτική της αλληλεγύης και της ενδυνάμωσης ενάντια στον κοινωνικό αποκλεισμό», περιοδικό ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ψυχική ΥΓΕΙΑ, Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 2006, 10-31.
6. Umberto Eco, Opera aperta, Milan, Bombiani, 1962. Αρχικά είχε εκδοθεί στο Il Menabò di letteratura, Τορίνο, αρ.5., 1962, 198-237. Στο ζήτημα της κρίσης επεκτάθηκε και στη διάλεξη του στο συνέδριο µε θέµα «Crêation et developement» τον Φεβρουάριο του 1983 στο Πανεπιστήµιο της Sorbonne στο Παρίσι. Δηµοσιεύθηκε στη γερµανική εφηµερίδα Frankfurter Rundschau στις 19.03.1983.
7. Stephen Hawking, “Our attitude towards wealth played a crucial role in Brexit. We need a rethink,” The Guardian, UK, 29 Ιουλίου, 2016, https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/jul/29/stephen-hawking-brexit-wealth-resources

Στρατής Πανταζής
Επιμελητής και Ιστορικός Τέχνης


Material-Goods that Classify and Divide

Stratis Pantazis on Eleanna Balesi’s exhibition Golden Aid

Eleanna Balesi’s art is composed of ephemeral materials and objects for everyday use, which she transforms into works of art and gives them life. Her interest is not merely focused on the use of basic and readymade materials but mainly on their connection with the ephemeral nature of reality, which also serves as material and starting point for the development of her art.

In this context she has been working with diligence and perseverance for her first solo show, Golden Aid at the Art Wall Project Space. Her recent work deals primarily with the unequal distribution of wealth, the struggle for a better future and the universal crisis of our days that exists on an economic, social, political and moral level. The materials of her works, such as forks, barbed wire, a wheelbarrow, a plastic globe, bread, chickpeas and wheat, mainly bought from the junk shops and the market around the area of Athinas Street, instinctively guide us towards the issues that she wants to address. The neoliberal perspective of the West, which has spread around the world, constantly ignites social inequality, poverty, unemployment, insecurity, marginalisation, social exclusion, disunity, violence, racism (social and religious), extreme political views and actions, the devaluation of human life, of spirit and of critical thinking. At the same time, fundamental values such as democracy, justice, freedom, solidarity and equality, which humans have attained through battles, are ignored and undermined regularly.

The unequal distribution of wealth at the expense of the middle class, resulting in its degradation creates frustration and anguish and hinders any dreams, expectations, plans for the future and hopes, while it brings to the surface disappointments, suffering, despair, envy, rage and conflict. In Education, 2016, the viewer is invited to count the beads of the abacus made of candlewax found in orthodox churches, which symbolise the lost human souls, which are reduced to a mere number, and alongside their dreams and expectations. A similar interpretation may hold for the work Wall Top, 2016. The climbing wall with grids made of loafs of bread outlines the lonely way to the top by stepping on human corpses. For the artist, bread is an organic material, a readymade, associated with the human body, a symbolism also found in the Christian tradition, when Jesus offered bread to his Apostles at the Last Supper, as a symbol of his Body, which he then sacrificed for the salvation of mankind. The top of the climbing wall is a utopian point as the fragile grids, the footholds of bread, cannot support and assist the ‘climber,’ representing the deprivation of basic necessities, such as bread, from more people and by extension of the inalienable right to a decent life.

The issue is not the existence of the rich, but the corrupt use of their wealth at the expense of the middle and lower classes.[1] According to Karl Marx’s and Friedrich Engels’ “Communist Manifesto” (1848), in the history of society, inequalities and class struggles always existed, which led to the revolutionary transformation of the entire society or in the common ruin of the contending classes. In the current crisis, efforts for change are taking place, which are expressed either through extreme actions such as terrorist attacks, racist attitudes, or through mild actions such as strikes, the formation of activist groups, art, or even through the citizens’ everyday communication of their disappointment. This need for change is expressed in the work Puff, 2016, with the trapped plastic globe in a cage shaped as a Christian temple. Our planet suffocates within the ‘cage’ of the Western world and this is expressed most candidly by the outbreak of the Islamic extremism.

The feathers enmeshed in the barbed wire represent the remnant of an effort, as bloody and painful though it is, to break the barriers. This particular interpretation of the work Pinching Sensation, 2016 is the result of Balesi’s approach to Nikos Kazantzakis’ Ascetic (1927), who argues: “The mind is patient and adjusts itself, it likes to play; but the heart grows savage and will not condescend to play; it stifles and rushes to tear apart the nets of necessity.” [2] Furthermore, the work expresses the human actions to destroy inequality, which unfortunately end up being efforts of desperation that continue to hover without any result.[3] This attempt of destroying is also found in the piece Reconstruction, 2016 with the wheelbarrow used in construction filled with wheat. For Balesi, the wheelbarrow is a carrier of human souls, referring to their connection with koliva/boiled wheat, prepared in memory of the dead in Eastern Orthodox tradition. In particular, the artist places the soul in the same level as the building materials since it loses its uniqueness and vitality and becomes a lifeless material. Although the work could be interpreted as the demolition of the material world in an attempt, difficult and time consuming, to build a new, more humanistic world, where the soul, the immaterial and the spiritual, serves as the centre and base.

The reasons that define where each of us is going to spend his/her time are personal, as is what we consider being important in life. Gold Teeth-Elements, 2016 and Good Taste, 2016 raise the questions: in the bottom line what is precious/valuable and how is the precious/valuable defined and adapted in the lives of different social classes? The golden chickpeas in the display cases represent either our basic need for food and thus transform into ‘endangered species,’ museum objects, or serve as precious golden objects/ teeth (wealth), which could become a lifetime goal. A similar interpretation holds true for the second piece, whose title is associated with food and aesthetic taste. The forks transformed into hair grips exhibited in a display case, hold two meanings: that of the necessity (food) and that of luxury (beauty/taste).

It is important not to get carried away by the directness and simplicity of Balesi’s works. Their objective is not to give answers or solutions to the issue of social inequality and the overall crisis; instead they act as a starting point for the development of dialogue, search and critical thinking (dialectic), essential elements, according to the theoretician and philosopher Herbert Marcuse, for man to escape from the dominant way of thought and behavior, and which can have a positive impact on a personal level and subsequently lead to the transformation and reformation of society. [4] In a crisis, both as situation and concept, lies in wait the development of critical thinking [5] as danger and hope coexist. It is the stage or phase, in which man, through dialectic, can make the transition from darkness to light.

Moreover, the title of the show contains a pun: the word golden refers to the Golden Age of Athens (Pericles) and the word aid, instinctively reminds us of first aid. By bringing together two opposite situations, the material luxury and the blossoming of the spirit, culture and democracy with the lack of necessities and aid, it raises different questions and criticisms relevant to what is ultimately valuable in personal, collective and social level. Besides it is every artist’s duty to produce crises, even in situations that do not exist. It is his obligation to offer new interpretations and keep his intellect preoccupied. Evidently, it is not him who will offer solutions through his art, but it is him who, in any form of crisis will give incentives for change and the creation of new structures on a political, social and cultural level. [6]

Ιn his article for the newspaper Guardian, Stephen Hawking poses some questions in relation to the reasons the British voted the exit of the United Kingdom from the European Union. Even though they primarily concern Brexit, they are well-timed and catalytic in European and international level, because they affect us all, and regarding this show, they reflect to a great degree the concerns that Balesi communicates through her work. The leading physicist finds that people are beginning to question the value of net wealth and wonders: Is money important? Does wealth make us rich after all? Are knowledge and experience more important than money? Can possessions stand in the way of personal fulfilment? Do we truly own anything after all or are we transient custodians and slaves of material goods? [7]

Notes

1. Karl Marx, Friedrich Engels, The Manifesto of the Communist Partyς, Athens, Themelio Publications, 1999.
2. Nikos Kazantzakis, Ascetic (first published in the Greek magazine Renaissance in 1927), Athens, Kazantzakis Publication 2009.
3. Eleanna Balesi, email to the author, June 7, 2016.
4. Herbert Marcuse, One-Dimensional Man, first published in 1964, London, Routledge, 2002.
5. From the word krinein (judge, decide ) are derived the words crisis, critic, critical, criterion, etc. For more information, Skevos Papaioannou, “For a social economy and social policy of solidarity and empowerment against social exclusion,” journal SOCIETY and psychological HEALTH, Thessaloniki, Greece, Aristotle University of Thessaloniki, 2006, 10-31.
6. Umberto Eco, Opera aperta, Milan, Bombiani, 1962. First published in Il Menabò di letteratura, Turin, no.5., 1962, 198-237. On the issue of crisis, he had expanded in his lecture at the conference “Crêation et development” at the University of Sorbonne in Paris in February 1983. Published in the German newspaper Frankfurter Rundschau in 19.03.1983.
7. Stephen Hawking, “Our attitude towards wealth played a crucial role in Brexit. We need a rethink,” The Guardian, UK, July 29, 2016, https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/jul/29/stephen-hawking-brexit-wealth-resources

Stratis Pantazis
Curator and Art Historian

%d bloggers like this: